دومین دوسالاانه تصویرگری نیایش
 
‏ گوناگونی تکنیک‏ در تصویرگری کتاب‏های دینی

 ‏ گوناگونی تکنیک‏ در تصویرگری کتاب‏های دینی
تکنیک‏های به کار گرفته شده در تصویرگری کتاب‏های دینی را با توجه‏ به سادگی و پیچیدگی در بیان تصویری، می‏توان به سه گروه تصویرگری‏ تزیینی، تصویرگری واقعگرایانه و تصویرگری نیمه انتزاعی تقسیم کرد.
1. تصویرگری تزیینی
این تکنیک، ساده‏ترین و قدیمی‏ترین نوع تصویرگری، به ویژه در تصویرگری کتاب‏های دینی، از جمله قرآن کریم به‏شمار می‏رود. روی آوردن‏ به حاشیه نگاری، با استفاده از شیوه‏های تذهیب و به کارگیری نقوش اسلیمی‏ و نقش و نگارهای اسلامی، به نخستین سال‏های نگارش متن‏های دینی در مکتب بغداد بازمی‏گردد. این ویژگی در نگارش کتاب‏های دینی برای کودکان و نوجوانان، با چاپ کتاب‏هایی چون "عبادتی چون تفکر نیست"(1352) و "حقیقت‏ بلندتر از آسمان"(1353) از علی اکبر صادقی و کتاب" او به همه چیز آگاه است"(1367)‏ از عبد اله حاجی‏وند، از این ‏روش برای تصویرگری کتاب‏های دینی‏ استفاده کرده است. کاربرد نمادهای تزیینی در کتاب‏های کودکان را نمی‏توان‏ تصویرگری نامید؛ زیرا تصویرگری، با اتکاء به حوزه رویدادها و خیال‏انگیزی‏ متن صورت می‏گیرد و هدف اصلی آن، آرایش کتاب نیست.
2. تصویرگری واقعگرایانه
این روش، خود به چند شیوه بیان تصویری جدا از هم تقسیم می‏شود. در یک سو، واقع‏گرایی تصویری و استفاده از ویژگی‏های نگارگری در کتاب‏های‏ دینی قرار دارد و در سوی دیگر، گرایش به نوعی انتزاع ساده و کودکانه که در گستره رویدادهای واقعی صورت گرفته است.
الف: استفاده از ویژگی‏های نگارگری
استفاده از ویژگی‏های نگارگری، نه به صورت تذهیب و تشعیر، بلکه به‏ صورت حضور انسان و جانوران در نمادهای نسبتا واقعی، قدمتی دیرینه دارد. کاربرد این شیوه در کتاب‏های کودکان، به حضور گونه‏ای رئالیسم سنتی و کودکانه انجامیده است. این ویژگی، در مجموعه کتاب‏هاي انتشارات اشرفی با تصویرگری محمد تجویدی و کانون پرورش پس از دهه 60 با تصویرگری بهرام‏ خائف، به فراوانی دیده می‏شود. روش تصویرگری‏های نور الدین زرین کلک نیز در این حوزه جای دارد .در این مجموعه، هم‏چنین می‏توان از کتاب‏های‏ "پیروزی" به تصویرگری علی اکبر صادقی در سال 1364، "راهی که می‏ماند" به‏ تصویرگری محمد حسین صلواتیان در سال 1377، "آتشی به لطافت بنفشه‏ها" به‏ تصویرگری پرویز محلاتی در سال 1377، "بعد از19"  به تصویرگری پرویز حاصلی‏ در سال 1378 و "آسمان خون گریه کن" با تصویرگری پرویز اقبالی، نیز نام برد.
ب: تصویرگری به شیوه رئالیسم محض
این شیوه، به دلیل ماجراجویی و تاریخی بودن بیشتر کتاب‏های دینی برای‏ کودکان، بیش از هر شیوه دیگری مورد استفاده قرار گرفته است. در این شیوه، تصویرگر بدون گرایش چندان به عناصر خیال در تصویر و با استفاده از طراحی‏ واقعی انسان‏ها، جانوران، اشیا و پدیده‏های طبیعت، به تصویرگری کتاب‏ها پرداخته است.کهن‏ترین نمونه‏های کاربرد این شیوه، به کتاب‏هایی باز می‏گردد که‏ توسط کمیته ملی پیکار جهانی با بی‏سوادی، در دهه 40 به چاپ رسید و از بین‏ آنها، و تنها کتاب حضرت محمد(ص) با تصویرگری پرویز کلانتری، از ویژگی‏های هنرمندانه و زیبایی‏شناسانه برخوردار است. از دیگرکتاب‏های این‏ مجموعه، می‏توان به حضرت یوسف(ع) و آدم و حوا اشاره کرد. کتاب‏های‏ مصور دینی انتشارات رسالت قلم، همچون حضرت یوسف(ع) و یحیی با تصویرگری صادق صندوقی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی با کتاب شعیب با تصویرگری سیروس راد و انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، با چاپ کتاب‏هایی چون "آیینه و اویس" با تصویرگری داریوش دیانتی، "اصحاب‏ فیل" و "و العادیات" با تصویرگری بهرام خائف، در این گروه قرار دارد. بهرام خائف، تصویرگری است که در نمایش رویدادهای تاریخی -دینی به‏ روش واقع‏گرایانه، از تسلط خاصی بهره می‏گیرد و این ویژگی، به دلیل‏ توانمندی او در طراحی فیگورایتو به دست آمده است. توجه به فرایند رویدادهای تاریخی- دینی در تصویرهای بهرام خائف، همگام با دوری متن‏ها از حوزه خیال‏گرایی صورت گرفته و میزان پای‏بندی او به عناصر واقع‏گرایانه، به همین رویکرد وابسته است. در مجموعه گرایش به رئالیسم محض، همچنین می‏توان به آثار تصویری‏ پرویزی حیدرزاده که از دستی توانا در طراحی، ایجاز و فضاسازی بومی برخوردار است، اشاره کرد. تصویرگری کتاب‏های "حماسه ایمان" در سال 1365 و "افطار" در سال 1368 در کانون پرورش، از آثار خوب این هنرمند واقع‏گرا به‏شمار می‏رود. مجموعه آثار صادق صندوقی، فاطمه رادپور و حسن رزمخواه، در زمینه‏ تصویرگری کتاب‏های دینی نیز به این مجموعه تعلق دارد. در این میان، شیوه‏های بیان واقع‏گرایانه و رئالیسم در تصویرگری، با استفاده از عکس و نقاشی، در کتاب‏های "طاووس آفرینش فیل" در سال‏های‏ 1361 و 1362، توسط علی گروسی در سال 1363، "به مورچه نگاه کن" با نقاشی کیان دخت مهرک در سال 1362 در کانون پرورش، قابل یادآوری است. استفاده از عکس‏ها و تصویرهای خارجی در مجموعه کتاب‏های دنیای‏ آفریده‏ها و ببینیم و بیندیشیم انتشارات پیام آزادی و دفتر نشر فرهنگ اسلامی، قابل توجه است که استفاده تصویری از منابع خارجی، از کیفیت هنری آن به‏ شدت کاسته است.
ج: تصویرگری به شیوه رئالیسم کودکانه
رئالیسم کودکانه، شیوه‏ای است که بارها و بارها توسط تصویرگرانی چون‏ مرتضی ممیز، پرویز کلانتری و محمد زمان زمانی در تصویرگری کتاب‏های‏ کودکان به کار گرفته شده است. در این شیوه، همه عناصر واقعی، در شکل و ماهیتی کودکانه عرضه می‏شود؛ بدون آن‏که به ترکیب اصلی آنها خدشه‏ای‏ وارد شود. از جمله موفق‏ترین کتاب‏های دینی که به این‏ شیوه تصویرگری شده، می‏توان به کتاب "یونس" با تصویرگری نیره تقوی در سال 1367 و کتاب "اینک، سرزمین هجر" با تصویرهای پرویز کلانتری در سال 1362 اشاره کرد. این کتاب‏ها در کانون پرورش به چاپ رسیده و ترکیب واقعیت و خیال در این تصاویر، چنان است که در همه‏جا نمادهای تصویری واقعی، به شکل کودکانه درآمده‏ و لحن روایی داستان‏ها، در به کارگیری رنگ‏های تخت و سطوح تک رنگ، نشان داده شده است.
3. حضور انتزاع در تصویرگری کتاب‏های دینی
ضعف ناشی از کمبود خیال در تصویرگری کتاب‏های‏ دینی، مستقیما به ضعف متن‏های دینی در دوری جستن‏ از مرزهای خیال بازمی‏گردد. آنچه تاکنون در متن‏های‏ دینی مورد توجه قرار گرفته، سیر ماجرایی و رویدادهای‏ تاریخی بوده است؛ نه گرایش تفکر برانگیز و روح مدارانه. اگر چه کتاب‏های دینی، به دلیل ماهیت اندیشه‏های غیر زمینی، همیشه این توانایی را داشته که از شکل‏های‏ ماجرایی فاصله بگیرد و از جان و خیال و تفکر آدمی تغذیه‏ کند، با وجود این، به کمتر متني دینی برمی‏خوریم که‏ رویدادهای تاریخی، دل‏مشغولی اصلی نویسنده‏اش‏ نباشد. متن و تصویرگری کتاب "غیر از خدا هیچ‏کس تنها نبود" و تصویرهای فرشید شفیعی، از موفق‏ترین نمونه‏های‏ ادبیات دینی در این زمینه به‏شمار می‏رود. در شیوه بیان انتزاعی، در کتاب‏های دینی و اسطوره‏ای‏ دهه ‏های پیشین کودکان، به نمونه‏های جالب توجهی هم‏ چون "هفاایستوس" با تصویرگری بهمن دادخواه و "گیلگمش" با تصویرگری‏ منوچهر صفرزاده در کانون پرورش بر می‏خوریم. که داستان این دو کتاب، اسطوره‏ای است و به این وسیله، به تصویرگر اجازه داده شده تا با یاری جستن‏ از معیارهای واقع‏گرایانه، تصویرهایی جذاب و پرتکنیک فراهم بیاورد. واقعیت‏ آن است که انتزاع در تصویرگری کتاب‏های دینی، چندان از عرصه واقعگرایی‏ پا فراتر نگذاشته و روشی نیمه انتزاعی پدید آورده که عناصر واقعی، به صورت‏ پراکنده در سراسر تصویر به چشم می‏خورد. این گروه از کتاب‏های دینی، عمدتا تا غنی‏ترین ویژگی‏های تصویری را در کتاب‏هایی چون "کودکی که بت‏ها را می‏شکست"، با تصویرگری ضیاء الدین جاوید در انتشارات امیر کبیر، "افسانه‏ها" به‏ تصویرگری محمد پولادی در نشر شباویز، "آخرین موج" با تصویرگری علی‏ خدایی در انتشارات کانون پرورش، "قصه‏های ادریس و نوح" با تصویرگری‏ محمد رضا لواسانی در انتشارات صابرین و "گرگ و یوسف" با تصویرگری عادل‏ رستم‏پور در انتشارات مدرسه، به نمایش گذاشته است. استفاده از تخیل غنی‏ تصویرگر در کتاب "کودکی که بت‏ها را می‏شکست"، کاربرد عناصر خیال‏انگیز و ترکیبی هنرمندانه و ساختار شکنانه در کتاب "گرگ و یوسف"، به کار بردن عناصر بومی در تصاویر غنی کتاب "آخرین موج" و کاربرد خط به شیوه چاپ دستی، در طرح‏های انتزاعی، کتاب "قاورن و گنج‏هایش"، سبب شده تا ماهیت خیال‏انگیز تصاویر، با حال و هوای روحانی متن‏ها، پیوندی زیبا برقرار کند. به نظر می‏رسد حضور خیال و تفکر در تصویرگری کتاب‏های دینی، می‏تواند به دلیل ماهیت متن‏های مذهبی، از آنچه هست نیز فراتر رود و زوایای خیال در تصویر، برای کودک این امکان را فراهم سازد که فضاهای‏ عرفانی و تفکر برانگیز آن را به راحتی بپذیرد و با آن ارتباط برقرار کند. این‏ رویکرد، بدون شک به غنای تخیل در متن و حضور انتزاع در ذهن، و تفکر نویسنده بستگی دارد. آثار تصویرگرانی چون محمود پولادی، محمد علی‏ بنی اسدی، آلن بایاش، فرشید شفیعی، میترا عبد اللهی، حافظ میرآفتابی، راشین‏ خیریه، ثمینه سروقد و عطیه مرکزی، در گستره کتاب‏های دینی، به این‏ مجموعه تعلق دارد؛ هرچند حضور تخیل در آثار هرکدام از این تصویرگران، از دامنه‏ها و تکنیک‏های گوناگونی برخوردار و میزان بهره‏وری از عناصر واقعیت‏ و خیال در آنها متنوع و چندگانه است. 
تصویرگران ادبیات دینی کودکان و نوجوانان
از میان تصویرگران کتاب‏های دینی و تاریخی- دینی، می‏توان به سه‏ هنرمند معاصر، یعنی علی اکبر صادقی، بهرام خائف و صادق صندوقی اشاره‏ کرد. علی اکبر صادقی با توجه به ویژگی‏های نگارگری و بهرام خائف به روش‏ واقع‏گرایانه، تصویرهایی ماندگار برای کودکان پدید آورده‏اند. تصویرگری‏های‏ صادق صندوقی نیز به روشی نزدیک به کار این دو هنرمند صورت گرفته و آمیزه‏ای است از شیوه‏های نگارگری و واقع‏گرایانه. هنرمندان دیگری چون‏ فیروزه گل محمدی، محمد علی کشاورز، پرویز اقبالی، پرویز حاصلی، محمد حسین صلواتیان، و سیاوش ذوالفقاریان، هریک به گونه‏ای مستقل، از تأثیرات‏ هنر نگارگری و نیز تلاش‏های علی اکبر صادقی بهره جسته‏اند. منوچهر درفشه، پرویز حیدرزاده، فاطمه رادپور و حسین صدری نیز تصویرگرانی هستند که‏ آثارشان از نگاهی واقع‏گرا برخوردار است.
در این‏جا به برخی از ویژگی‏های آثار علی اکبر صادقی،بهرام خائف و صادق صندوقی، اشاره می‏شود:
علی اکبر صادقی:
این هنرمند، از تأثیرگذارترین تصویرگران کتاب‏های دینی است که‏ شیوه‏های بهره‏گیری او از هنر نگارگری ایران در روند فراهم‏سازی تصویر برای کودکان، ویژگی‏های تأثیرگذاری دارد. علی اکبر صادقی، در سال 1316 در تهران به دنیا آمد. او نقاشی آبرنگ را در دوران دبیرستان، زیر نظر آواک هاپروپتیان فراگرفت و در سال 1337 وارد دانشکده هنرهای زیبا شد. مدتی سبك هنر ویترای(شیشه بند منقوش) را دنبال کرد و در سال 1349 به عنوان تصویرگر و فیلم‏ساز نقاشی متحرک، به‏ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پیوست. تصویرگری نزدیک به 20 عنوان کتاب برای کودکان و نوجوانان، حاصل همکاری او با کانون پرورش، امیر کبیر و سازمان همگام با کودکان و نوجوانان است، اما بیشتر آثار تأثیرگذار او در کانون پرورش فراهم شده است. برگزاری نزدیک به 25 نمایشگاه فردی و گروهی، در زمینه نقاشی در ایران و سوئیس و چاپ کتاب‏های "زمزمه‏ها"، "ایران‏ سرزمین مهر"، برگزیده آثار از سال 1356 تا 1376، کرمان- یادواره حضور، خاطره‏ها و مجموعه کارت‏های تبریک، حاصل تلاش‏های این هنرمند برجسته‏ در زمینه نقاشی است.
علی اکبر صادقی، عضو گروه داوران برخی از دوسالانه(بی‏ینال)ها نمایشگاه تصویرگران و جشنواره‏های داخلی و جهانی، در زمینه نقاشی متحرک‏ بوده است. او نقاشی به شیوه سوررئالیسم را در گستره‏ای به ‏یاد ماندنی، در سال‏ 1356 آغاز کرد و این دوران، تقریبا با ترک فعالیت‏های وی در زمینه‏ تصویرگری کتاب‏های کودکان همراه بوده است. سپس در سال 1367، به‏ نقاشی طبیعت‏گرا در زمینه آبرنگ روی آورد و راه‏اندازی نگارخانه سبز(از سال‏ 1368 تا 1381)، حاصل بخش دیگری از تلاش‏های هنری او بوده است. صادقی هم‏چنین، جایزه‏های زیادی در زمینه نقاشی متحرک و تصویرگری‏ دریافت کرد. او جایزه کنکور نوما، برای تصویرگری کتاب‏های پهلوان پهلوانان، عبادتی چون تفکر نیست و سفرهای سندباد را در سال 1357 دریافت کرده و دریافت دیپلم افتخار جشنواره‏های لایپزیک آلمان، برای کتاب‏های عبادتی‏ چون تفکر نیست(1359) و آتش باش تا برافروزی(1360)، در زمینه طراحی‏ کتاب، از دیگر موفقیت‏های جهانی اوست. صادقی جایزه اول نمایشگاه هنر گرافیک ایران را در سال 1364، برای تصویرگری کتاب دینی پیروزی دریافت‏ کرد و در سال 1379، در نخستین مسابقه تصویرگری کتاب کودک با موضوع‏ قصص قرآنی، برای مجموعه آثار ارزنده‏اش تقدیر شد.
علی اکبر صادقی، افزون بر تصویرگری کتاب‏های "قصه‏های خوب برای‏ بچه‏های خوب"(1349،امیر کبیر)، "پهلوان پهلوانان"(1351، کانون پرورش)، "گرد آفرید"(1351، کانون پرورش)، "خوان هفتم"(سال؟، کانون پرورش)، "باران‏ - آفتاب و قصه کاشی"(1353، انتشارات سازمان همگام با کودکان و نوجوانان)، "مفرغ‏سازان"(1353، کانون پرورش)، "سفرهای سندباد"(1353، کانون پرورش)، "شطرنج بازی کنیم"(1354، کانون پرورش) و "چنین گفت فردوسی"(سال؟،  کانون پرورش) در زمینه طراحی و تصویرگری کتاب‏های دینی برای کودکان‏ و نوجوانان نیز آثاری مانند "عبادتی چون تفکر نیست"(1351، کانون پرورش)، "فرزند زمان خویشتن باش"(برگزیده سخنان علی(ع)، سال؟، کانون پرورش)، "حقیقت بلندتر از آسمان"(برگزیده سخنان امام جعفر صادق(ع)، سال؟، کانون‏ پرورش)، "آنها زنده‏اند"(زندگی‏نامه حضرت زینب(س)، (1354،کانون‏ پرورش)، "مادر پیامبر"(1355- کانون پرورش)، "آتش باش تا برافروزی"(سخنان‏ خواجه عبد الله انصاری،سال؟- کانون پرورش) و "پیروزی"(1354-کانون‏ پرورش)، فراهم آورده است.
طراحی کتاب‏های دینی علی اکبر صادقی، سرشار از حاشیه‏ نگاری‏هایی‏ است که با استفاده از نقش‏های اسلیمی و خطوط تذهیبی صورت گرفته و به‏ حوزه ادبیات غیر تخیلی (Nonfiction) تعلق دارد. ویژگی‏های نگارگری،  بیش از همه در آثار و داستان این هنرمند، از جمله پهلوان پهلوانان و عبد الرزاق‏ پهلوان دیده می‏شود.
بهرام خائف:
نام زنده ‏یاد بهرام خائف، همواره به عنوان تصویرگری تأثیرگذار و به یاد ماندنی، در ادبیات کودکان ایرانی به یادگار خواهد ماند. ابتدا به سبب بهره‏گیری‏ توانمندانه‏اش از ویژگی‏های طراحی فیگوراتیو در تصویرگری و سپس به سبب‏ ارزش گذاری به تصویرگری ادبیات غیرتخیل (Nonfiction) ، به ویژه در زمینه تصویرگری کتاب‏های تاریخی و دینی، تصویرگری کتاب‏های شعر و تصویرگری کتاب‏هایی که خود او نوشته و تصویرگری کرده است.
گرایش به تصویرگری مجموعه کتاب‏های دینی- تاریخی، پس از انقلاب‏ در آثار بهرام خائف راه یافت. نگاه به تصویرگری در این مجموعه کتاب‏ها، با رویکرد به خطوط محیطی که با رنگ پدید آمده، دنبال می‏شود. کارکرد رنگ‏ در این مجموعه، بیش از آن‏که مشخص‏کننده فضای محدود در فرم‏ها و خطوط محیطی باشد، القاکننده حالت‏های عاطفی عناصر تصویری و نیز بازگشت به فضای قدیمی و تاریخی به‏شمار می‏رود. چیرگی همه‏جانبه رنگ‏ قهوه‏ای در این مجموعه آثار، به ویژه در پرداختن به پس ‏زمینه تصاویر، یادآور فضای بومی و خاک گرفته‏ای است که از بیابان‏ها و صحراهای پهناور عربستان‏ که روایت‏های مذهبی کتاب‏ها در آنجا شکل می‏گیرد، برمی‏خیزد و بر اندام‏ها و چین و شکن لباس‏های قهرمانان قصه می‏نشیند؛ ویژگی درخور توجهی که‏ تقریبا در همه تصویرهای این مجموعه به چشم می‏خورد.
بهرام خائف کتاب‏های "تشنه دیدار"(1361)، "و العادیات"(1363)، "سلمان"‏ (1363)، "ایمان" X 81، "اصحاب فیل" (1363) و "خفتگان بیدار"(1363)، را با چنین رویکردهایی به تصویر می‏کشد؛ هرچند در کتابی چون اصحاب فیل، از واقع‏گرایی محض در فراهم‏ سازی تصویرها پیش‏تر می‏رود و با پدید آوردن‏ چهره‏ها و اندام‏های سنگی به حالت گرایی و اکسپرسیون پنهان در تصویرها، هویت بیشتری می‏بخشد و از اندام‏های سنگی، تندیس‏هایی تنومند و توانا، اما زوال‏پذیر و خرد شونده می‏سازد. شاید به آن دلیل که تفاوتی میان اندام‏های‏ مردم عرب، با فرمانروایان حبشه پدید آورده باشد. سنگواره‏های انسانی در این‏ چهره جدید، جانداری طبیعی‏شان را از دست داده‏اند و به پیکره‏هایی سلطه‏جو و قدرت‏طلب، اما شکستنی و آسیب‏پذیر مبدل شده‏اند؛ باز هم شاید به آن سبب‏ که تصویرگر، خواسته است هویت آنان را در نبردی شکست خورده، پیش از آن‏ که از پای درآمده باشند، به نمایش بگذارد. انبوه توده‏های درهم انسانی به عنوان سیاهی لشکر، به ویژه در کتاب‏ والعادیات، صحنه نبردهای کلاسیک و قدیمی را در فضایی خشک و بی‏آب و علف به خاطر می‏آورد و باز هم حضور مسلط تنالیته رنگ‏های قهوه‏ای، فضای‏ حسی چنین فرایندی را قوی‏تر و پر رنگ‏تر می‏کند. تداوم تلاش‏های خائف، در ادامه تاریخی تصویرهایش، به فرایندی‏ درون‏گرا و کاملا حرفه‏ای، در کتاب‏های گفتگوی رنگ‏ها، دنیای رنگین‏کمان‏ و ما چند نفریم؟ تبدیل شده که در صورت استمرار، می‏توانست به آثاری بس‏ درخشان در آینده تبدیل شود، اما سفر ناگهانی خائف، این روند را نیمه تمام‏ گذاشت و تصویرگری معاصر ایران، گوهری ماندگار را زودتر از زمان قابل‏ انتظار، از دست داد.
صادق صندوقی:
صادق صندوقی، نگارگر و تصویرگر کتاب‏های کودکان، در سال 1321 در همدان به دنیا آمد. دوره دبیرستان را در هنرستان هنرهای زیبا و آموزشکده‏ (انستیتو) هنر به پایان رساند و پس از آن در آموزش و پرورش، به کار در زمینه‏ گرافیک و تصویرگری کتاب‏های درسی پرداخت و در سال 1375، کار رسمی‏ خود را در آموزش و پرورش به پایان رساند. زمینه اصلی کارهای صندوقی در گستره تصویرگری، به فراهم‏سازی‏ تصویر برای کتاب‏ها و متن‏های دینی اختصاص دارد، اما تلاش حرفه‏ای او را باید در نگارگری و توجه به زمینه‏های تشعیر و طراحی نقوش قالی جست‏وجو کرد. او برای بسیاری از آثار کلاسیک ادبی ایران، تصویرهایی پدید آورده است. ویژگی تصویرهای صندوقی،در کتاب‏های کودکان را باید در گرایش به‏ ماجراهای دینی- تاریخی و توجه به نشانه‏های نگارگری ایرانی جست‏ و جو کرد. فعالیت‏های تصویرگری صندوقی را می‏توان براساس دوره تاریخی و کیفیت‏ پرداختن به تصویر، به سه بخش جدا از هم تقسیم کرد.
دوره تصویرهای تجربی و نخستین
نخستین دوره تصویرگری صندوقی، ویژگی تجربی و اغلب غیرحرفه‏ای‏ دارد. با آن‏که تلاش‏های نخستین او در کتاب‏هایی چون "آزادی" و "تو نیکی‏ می‏کن و در دجله انداز"، جرقه‏هایی گذرا دارد، هنوز از زمینه‏های حرفه‏ای دور است. ویژگی بومی پرداختن به تصویرگری، در کتاب تو نیکی می‏کن...، با شخصیت‏پردازی و فضاسازی ایرانی همراه است و زندگی پر چالش‏ خانواده‏های تنگدست ایرانی را مجسم می‏کند. اما دوری از تخیل، اهمیت دادن‏ بیش از حد به عناصر فرعی تصویر و شلوغی فضا، آن را از عرصه‏های‏ خیال‏انگیز دور کرده است. پرداختن به نشانه‏های واقع‏گرایانه، در کتاب "روباهی‏ که فریب خورد"، توانایی‏های طراحی فیگوراتیو و گاه قدرتمند صندوقی را نمایش می‏دهد. نشانه‏هایی که در دوره‏های بعدی آثار او، جای خود را به‏ ویژگی‏های مسلط، در پرداختن به زمینه‏های پرماجرا و پرتحرک تصویری‏ می‏سپارد. وجود  متن‏های غیرحرفه‏ای و زودگذر، همراه با کتاب‏سازی‏های‏ سهل‏انگارانه، بر فضای غیرادبی آثار صندوقی افزوده است و دوری از رنگ و پرداختن به صفحه‏آرایی‏های شتاب‏زده، تقریبا در همه آثار این دوره او به چشم‏ می‏خورد. در شناسنامه این آثار، معمولا نام تصویرگر ذکر نشده است.
دوره تصویرگری تاریخی
صندوقی در دوره تصویرگری خود، به خلق آثار دشواری در عرصه‏ تصویرگری کتاب‏های دینی- تاریخی روی آورد. بیشتر آثار تصویری صندوقی، به این دوره تعلق دارد و کتاب‏هایی چون "عدی بن حاتم"، "سپاه فیل"، "غدیر خم"، "بلال"، "عبد الملک مروان عبید الله زیاد" و "حجاج ثقفی" را در برمی‏گیرد. صندوقی‏ در این دوره، با توجه به گرایش همزمان به نگارگری فضاهای تاریخی، به‏ خلق آثاری دست زده که ویژگی‏های حرفه‏ای آن، تنها در برخی از آثار زمان‏ زمانی و بهرام خائف دیده می‏شود. ویژگی طراحی‏های صندوقی در این دوره، تا حد شگفت‏ انگیزی دوگانه است، هم‏چنان‏که در این آثار، رگه‏های درخشانی‏ از حرکت‏های گروه انسانی، در میانه جنگ‏ها، گردهمایی‏ها و مهاجرت‏ها با طراحی‏های توانا، پیچیده و بدون رنگ همراه است، گاه نیز در کنار همین‏ رگه‏ها، با نشانه‏هایی از کتاب‏زدگی، بی‏توجهی و کار غیرحرفه‏ای برخورد می‏کنیم که به نظر می‏آید ادبیات نه چندانی تخیلی و کم جان کتاب‏ها، در شکل‏گیری آنها بی‏اثر نبوده و همین فرآیند، او را از راه یابی به گستره‏ تصویرگران کاملا حرفه‏ای بازداشته است.
رگه‏های پرقدرت طراحی در آثار صندوقی، نشان می‏دهد که او می‏توانست‏ تا حد برجسته‏ترین تصویرگران فیگوراتیو، واقع‏گرا و تاریخ‏نگار حرکت کند؛ نشانه‏هایی که گاه در برخی از تصویرهای بعدی او، برای کتاب‏های درسی به‏ چشم می‏خورد. با وجود این، دوری از نشانه‏شناسی‏های تصویری در کتاب‏های‏ کودکان، او را به نوعی پرکاری غیر ضروری کشانده است که امکان دارد در تصویرگری برخی حرکت‏های تاریخی، بسیار هم گویا و کارساز باشد. البته‏ تردیدهای صندوقی، در این که در حوزه تصویرگری باقی بماند به خلق‏ تصویرهایی کاملا حرفه‏ای در زمینه کتاب‏های تاریخی، دینی و روایی در گستره ادبیات غیر تخیلی برای کودکان بپردازد، یا آن‏که گم شده خود را در نگارگری برای بزرگسالان جست‏ و جو کند، سرانجام به آنجا راه می‏یابد که‏ رویکرد دوم را بپذیرد و تقریبا به تمامی خود را وقف آن کند و این راهکاری‏ است که تصویرگری، بیشتر فعالیتی جنبی برای آن به‏شمار می‏رود. دوری‏ صندوقی از فعالیت‏های جشنواره‏ای، نمایشگاهی و گفت‏وگوهای تصویرگری، این انگاره را قوی‏تر می‏کند.
دوره تصویرگری برای کتاب‏های درسی
ویژگی‏های این دوره را که مرحله تکاملی دوره دوم آثار صندوقی است، بیشتر می‏توان در استفاده از رنگ در تصویر، شلوغی و ازدحام در حضور عناصر تصویری، افزایش شخصیت‏های موجود در یک تصویر، کنار گذاشتن تدریجی‏ ضعف‏ها و شتاب‏زدگی‏های گذشته و قدرت بخشیدن به طراحی فیگوراتیو دانست. دامن زدن به نشانه‏های هیجان و حرکت، با زاویه دید سینمایی و برش‏های تکنیکی، در این دوره افزایش می‏یابد.گرایش به ساختارگرایی که‏ یادگار علاقه او به نگارگری است و توجه به عنصر ماجرا، همچنان او را از توجه‏ به تخیل و سادگی بازداشته و این البته، ویژگی مسلطی است که در همه‏ متن‏های داستانی کتاب‏های تصویری او وجود دارد. متن‏هایی که بیشتر به‏ بازآفرینی رویدادهای تاریخی- مذهبی اختصاص دارد؛ بدون آن‏که به‏ حس‏های درونی، رفتارهای زبانی و عناصر توصیفی در متن‏های آن اهمیت‏ داده شود.
از میان کتاب‏های داستانی و غیر تاریخی صندوقی در این دوره، تنها می‏توان به کتاب "ماجراهای گلدونه و جوجه نازدونه" اشاره کرد. در تصویرگری‏ این کتاب، صندوقی به خلق تصویرهایی ساختارگرا، پرکار، خوش نقش و بومی‏ پرداخته است. او در تصویرهای این کتاب، همان اندازه به طرح جزئیات‏ لباس‏ها طبیعت و معماری اهمیت داده که به شخصیت‏های اصلی تصویر. ارزش‏گذاری هم سنگ به عناصر اصلی و فرعی که از ویژگی‏های مسلط هنر نگارگری است، سبب شده تا صندوقی از حوزه تصویرگری فاصله بگیرد و از نگاه یک نقاش واقع‏گرا که به عناصر نگارگری کهن گرایش دارد، به کودک و تصویرگری نگاه کند. گرایش به جزئیات غیرضروری و دست ‏و پاگیر در استفاده از نمادهای کاملا واقعی و روزمره، دوگانگی غریبی است که صندوقی‏ و هیچ تصویرگر دیگری نتوانسته است به آن زیبایی حرفه‏ای ببخشد. علاقه‏ صندوقی به هنرهای سنتی ایران، در تصویرگری کتاب‏های تاریخی و دینی، گاه به خلق آثاری دشوار و پر ساخت‏ و ساز گرایش یافته که سرشار از حرکت‏های ریز و درشت است؛ به گونه‏ای که گاه می‏توان بخار دهان اسب‏های‏ عرق کرده را در میدان نبرد، از میان برق شمشیرهای آخته و چهرهای‏ خشمگین و گاه دردآلود احساس کرد. این ویژگی، در برخی از تصویرهای‏ صندوقی که برای متن درسی آماده کرده، آشکارتر است. تصویرگری کتاب‏های "ببرهای غریبه"، "گل و آفتاب"، "معاویه"، "مار دورو"، "اصحاب کهف"، "استان راستان"، "از درگاه رستم"، "زلفا و جوبیر"، "بیدار نمایید که در خواب نمانند"، "پسر یتیم"، "نیرنگ بخیل"، "ضامن آهو"، "مهاجران حبشه"، "ابوذر"، "از حسین(ع) برایم بگو"، "حضرت موسی"، "حضرت نوح" و "حضرت شعیب"، برخی از دیگر آثار صادقی است. به نظر می‏آید معرفی تلاش‏هایی که برای تقویت روند تصویرگران‏ کتاب‏های دینی به عمل آمده، می‏تواند در آشنایی بیشتر با زمینه‏های‏ تصویرگری موضوعی، مؤثر واقع شود. در اینجا به شناخته شده ‏ترین این‏ تلاش‏ها اشاره می‏شود. معرفی جشنواره‏های تصویرگری در زمینه ادبیات‏ دینی، جشنواره تجربی هنر جوان و نمایشگاه تصویرگری کتاب کودک با موضوع قصص قرآنی، دو نمونه از فعالیت‏های ویژه در حوزه رقابت‏های‏ حرفه‏ای تصویرگری کتاب‏های دینی در ایران است و این در شرایطی است که‏ دیگر جشنواره‏های داخلی نیز در بخش‏های فرعی، به این موضوع توجه نشان‏ داده‏اند. 
جشنواره تجربی هنرهای تجسمی- هنر جوان كه نخستین دوره آن  در سال 1371 از سوی حوزه هنری و با همکاری سازمان ملی جوانان و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران‏ برگزار شد و بخش تصویرگری نداشت. و دومین جشنواره آن در زمستان 1382همراه با بخش تصویرگری برگزار گرديد
مسابقه تصویرگری کتاب کودک با موضوع قصص قرآنی(دو سالانه) كه از سال 1379 همزمان با نمایشگاه کتاب‏های قرآنی، از سوی‏ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تهران راه‏اندازی شد و قرار است هر دو سال‏ یک بار برگزار شود.
منبع:
برگرفته از مقاله گوناگونی تکنیک در تصویرگری کتاب های دینی بخش دوم (قسمت دوم – از صفحه 100 تا 106)
مجلات : اطلاع رسانی و کتابداری » کتاب ماه کودک و نوجوان » خرداد 1384 - شماره 92 
نویسنده:اکرمی، جمال الدین
پايگاه مجلات تخصصي- مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي    http://www.noormags.com
تاريخ: ۱۳۹۱/۲/۲۵
 
پوستر دومین دوسالانه نیایش

برگزار کنندگان